Owning Sign Language

Een van de sterkste lezingen op het WFD-congres vond ik deze van Frances A. Elton van de University College London. In volle vurigheid gaf ze deze lezing onder de commission Human Rights. Omdat ik bij deze presentatie zoveel neergepend heb en ook hier en daar wat foto's van haar powerpoint heb, is het mogelijk haar lezing behoorlijk letterlijk en chronologisch weer te geven. Een poging:









Op 18 maart 2003 werd BSL (British Sign Language) door de overheid als taal erkend, maar tot op heden is er nog steeds geen wettelijke bescherming van deze taal!
"Ownership" (het eigendomsrecht), de term die Frances gebruikt voor haar lezing, is een sterke term, gaf ze meteen toe. Horende mensen voelen zich vaak bedreigd door het idee van "ownership". Toch benadrukte ze dat het een weldoordachte keuze was om deze term te hanteren.
Haar eerste vraag was: wie communiceert in BSL? Dove mensen, zeker! Ook horende mensen, zoals coda's (children of deaf adults), tolken, horende professionals gelinkt aan de dovenwereld, enz. Even voor de duidelijkheid weidde ze nog even uit door het stellen van de vraag waarom men in BSL communiceert. Voor de helderheid: het is een visuele taal en het verleent net daarom volledige toegang. En BSL zorgt voor een gelijkwaardige communicatie in twee richtingen waarbij echte dialogen mogelijk zijn.
Toen ging Frances terug naar de mensen die communiceren in BSL: wie zijn ze? Choquerende cijfers, ook al zijn er vragen omtrent de precisie ervan. De cijfers geven toch een beeld van de verhouding tussen dove en horende BSL-taligen.













Zo zijn er 70 000 tot 250 000 dove mensen, en 2 miljoen horende mensen die kennis hebben van BSL of communiceren in BSL! (Weetje: in Groot-Brittanië studeren er elk jaar 20 000 (!!!) horende mensen af bij een of andere cursus BSL)
Dus: de meerderheid BSL-taligen is niet doof!

De British Deaf Association (BDA) veranderde onlangs haar naam in Sign Community en benadrukte dat Britse Doven het 'ownership' van BSL terug moesten nemen. Frances somde verschillende redenen voor deze naamsverandering op: zoals dat deze naam de huidige situatie van de Dovengemeenschap veel beter weergeeft (gebarentalige behoren tot de Dovengemeenschap), de naam Sign Community zo de status van BSL probeert te beschermen en er met deze naam meer respect is voor regionale varianten (en geen standaardtaal nastreeft).

Een volgende sheet ging over talen, waarbij een logisch overzicht gegeven werd over taalgebruik bij horenden en Doven:
- Gesproken taal (Engels) : luisteren en spreken (als eerste vorm) & lezen en schrijven (als secundaire vorm)
Dus: 4 kanalen en 1 taal.
- Gebarentaal (BSL): productie en receptie (als eerste vorm) & lezen en schrijven (daarvoor lenen we het Engels)
Dus: 2 talen.
Frances: "It's a shame for those poor hearing people who only have one language, where we have two." :-)

Alle talen veranderen mettertijd, zo ook BSL. Nu valt het wel op dat BSL bijzonder snel verandert: hoe komt dat? Is het verandering of corruptie? Wordt er geleend of is er sprake van eliminatie in BSL? En wie neemt de taak op van 'taalpolitie'?

























Toen gaf ze voorbeelden van veranderingen in de taal, waarvoor er verschillende oorzaken zijn: ofwel buitenlandse invloed (ASL of international sign), jongerentaal, niet goed genoeg opgeleide BSL-leraren die geen fonetische check doen bij de productie van BSL bij hun studenten waardoor er fouten verspreid worden en langzamerhand ook deel van BSL gaan vormen, enz.
Ik moest toen wel even denken aan het gebaar voor 'evaluatie' wat nu vaak op de Fevlado-website gebruikt wordt. Het lijkt afkomstig uit ASL en wordt pas sinds 2 jaar gebruikt op de site en binnen Fevlado zelf. Dit nieuwe gebaar vervangt op zo'n moment één van de 'oorspronkelijke' VGT-gebaren, zoals hieronder in SignWriting staat.




Frances ging verder: Is dit verval, of is het een gewone verandering in de taal? BSL lijkt erg kwetsbaar voor nieuwe gebaren zonder link naar het oorspronkelijke gebaar. Waarom worden bepaalde gebaren geëlimineerd en is er zoveel verbastering in de taal? Het is zo dat veel gebarentalen geen of een beperkt woordenboek hebben, waardoor de taal minder vastligt en dus onderheviger is aan bepaalde invloeden. Verder is er bijzonder weinig sociolinguistische kennis over BSL en andere gebarentalen. En welke problemen geven deze constante snelle veranderingen voor leraren- en tolkenopleidingen?













Een lijst van mogelijke daders en schuldigen:













Dus wie heeft nu het eigendomsrecht op BSL? Wie is 'owner'?













Horende mensen zijn vaak geshoqueerd of voelen zich bedreigd door de gedachte dat ze GEEN owner zijn:














Tot slot haar besluit:















Bij deze lezing waren de meningen verdeeld omtrent de rol van coda's: velen in het publiek neigden te zeggen dat coda's wel owners zijn. Maar volgens Frances zijn coda's geen owners want als er geen doven waren, dan zouden er ook geen gebarentalen zijn. Ikzelf vind deze argumentatie niet helemaal to the point en dus discutabel. Het lijkt me wel belangrijk dat de discussie niet gevoerd wordt omtrent welke concreet aanwijsbare persoon uit iemands omgeving nu wèl owner is en wie niet: deze lezing leek me niet bedoeld om een soort meting te doen op mensen. Wel is het erg belangrijk dat verder nagedacht wordt over taalbeleid in diverse kringen! Hopelijk is dit 'voer' om open discussies aan te gaan in verschillende instituten, universiteiten, dovenscholen, onderzoekscentra en federaties.

Ook is dit een pleidooi om geen tolken gebarentaal in te zetten bij lagere schoolkinderen in het regulier onderwijs. Tenzij ze 2 tolken hebben: een duo van een horende tolk en een dove tolk, zoals op het WFD-congres vaak te zien is. Maar dan nog ...

Het deed me ook denken aan de lessen VGT in de tolkenopleidingen of vanuit Fevlado, waarbij volwassen horende mensen zich blauw ergeren aan de diverse varianten die VGT rijk is. Enkele (horende) studenten hebben de houding van "pff, ik doe maar 1 variant" en geven zichzelf daarbij het beslissingsrecht. Of tolken VGT die een bepaalde gebarenvariant bij dove mensen afwijzen en hun eigen variant opdringen. Vreemde houding, toch? Dit zegt iets over hoe buitenstaanders naar VGT kijken, en wat de status van de taal is, waardoor ze net heel onderhevig is aan veranderingen/verval. Dus, wie neemt de rol op van taalpolitie?

Het hele STABOL-verhaal (geforceerde standaardisatie van NGT) is zeker ook in deze context interessant om te bekijken.

Verder dacht ik bij deze lezing ook aan de Hogeschool Utrecht met de lerarenopleiding 'docent NGT'. Het gros van die studenten is horend (ik heb het even niet over coda's), en hier en daar is er een dove docent NGT in spe. Het is de vraag of horende docenten NGT het recht hebben om les te geven aan dove kinderen. Ikzelf was in het verleden lerares Frans: ik gaf toen les Frans aan Nederlandstalige kinderen. Maar geen haar op mijn hoofd dat er ooit aan dacht om Frans te geven aan Franstalige kinderen in Wallonië of Québec. Daarvoor voel ik me behoorlijk onbekwaam, en weet ik zeker dat ik geen adequaat taalaanbod ben op dat niveau. Het vreemde is dat horende docenten NGT zich deze vraag veelal niet stellen en het zelfs heel normaal vinden dat zij als tweedetaalgebruiker lessen NGT geven aan eerstetaalgebruikers. Ergens heeft het ook iets pretentieus omdat het de indruk wekt dat NGT geen taal is (naar mijn gevoel). Nog gekker is dat de opleiding zelf zich daarover geen vragen stelt. Is het aan de Dovengemeenschap om hier het 'ownership' te benadrukken?

Het is zeker een lezing waar veel gedachtes aan gekoppeld kunnen worden. En nèt daarom: héél interessant en bruikbaar.

Voor de volledigheid nog even haar (BSL-)gebaar meegeven voor 'owning'.
'Owning Sign Language':